Đây là một trong những cuộc cải cách văn hoá triệt để nhất từng được thực hiện ở bất kỳ đâu, và nó đáng học vì cả phần thành công lẫn phần trả giá đều rất rõ ràng.
Năm 1928, tiếng Thổ đang được viết bằng chữ Ả Rập. Trong vòng vài tháng, nó chuyển sang một bảng chữ cái Latinh được thiết kế riêng.
| Năm | 1928 |
|---|---|
| Từ | chữ Ả Rập |
| Sang | bảng chữ Latinh thiết kế riêng cho tiếng Thổ |
| Tốc độ | vài tháng, có thời hạn bắt buộc |
Vì sao đổi — lý do kỹ thuật thật sự
Lý do thường được kể là chính trị, nhưng có một lý do kỹ thuật rất cụ thể mà ít người biết, và nó là phần thuyết phục nhất.
Tiếng Thổ có hệ nguyên âm phong phú và có quy luật hoà âm nguyên âm — nghĩa là các nguyên âm trong một từ phải thuộc cùng một nhóm. Nguyên âm ở đây mang chức năng ngữ pháp, không chỉ là âm đệm.
Chữ Ả Rập vốn được thiết kế cho một ngôn ngữ mà phụ âm mang nghĩa gốc còn nguyên âm suy ra được từ ngữ cảnh, nên nó ghi nguyên âm không đầy đủ.
Áp một hệ chữ ghi thiếu nguyên âm lên một ngôn ngữ mà nguyên âm mang chức năng ngữ pháp thì hậu quả là: một chuỗi ký tự có thể đọc thành nhiều từ khác nhau, và người đọc phải đoán.
Đây là một sự lệch pha thật sự giữa hệ chữ và ngôn ngữ, và nó làm việc học đọc khó hơn đáng kể.
Bảng chữ mới được thiết kế theo nguyên tắc ngược lại: một âm một chữ, một chữ một âm. Nó thêm các ký tự riêng cho những âm mà bảng Latinh chuẩn không có.
Kết quả: tiếng Thổ viết hôm nay gần như đọc được đúng theo mặt chữ — biết bảng chữ cái là đọc được mọi từ, kể cả từ chưa từng gặp.
Phần thành công
Vì hệ chữ mới khớp với ngôn ngữ, thời gian cần để dạy một người lớn biết đọc giảm mạnh. Cải cách đi kèm một chiến dịch xoá mù chữ quy mô lớn, và tỷ lệ biết chữ tăng đáng kể trong các thập niên sau.
Bài học chung: độ khó của việc học đọc phụ thuộc nhiều vào mức độ khớp giữa hệ chữ và ngôn ngữ, chứ không chỉ phụ thuộc vào nỗ lực của người học.
Đây là điểm mà người Việt dễ đồng cảm — chữ quốc ngữ cũng là một hệ ghi âm khá đều, và nó cũng từng được đánh giá là yếu tố giúp phổ cập việc đọc nhanh hơn hệ chữ trước đó.
Cái giá — và nó lớn hơn người ta tưởng
Hệ quả nghiêm trọng nhất không nằm ở thế hệ phải học lại. Nó nằm ở quan hệ với văn bản cũ.
Toàn bộ văn bản viết trước 1928 — văn học, sử liệu, hồ sơ hành chính, thư từ gia đình, bia mộ — nằm ở một hệ chữ mà các thế hệ sau không đọc được nữa.
Đây không phải mất mát vật chất, vì văn bản vẫn còn. Nhưng nó là mất khả năng tiếp cận trực tiếp: người muốn đọc tài liệu của chính ông bà mình phải học một hệ chữ riêng hoặc phải qua bản chuyển tự.
Hệ quả cụ thể:
- Kho lưu trữ khổng lồ trở thành lĩnh vực chuyên môn hẹp — chỉ người được đào tạo riêng mới đọc được
- Đứt gãy trong quan hệ với văn học cổ điển — người đọc phổ thông tiếp cận qua bản chuyển tự và chú giải
- Ngôn ngữ tiếp tục thay đổi — cải cách chữ đi kèm chủ trương thay từ vay mượn bằng từ gốc Thổ, nên văn bản của vài thế hệ trước cũng khác về từ vựng
Điểm cuối làm khoảng cách rộng thêm: không chỉ chữ khác mà từ cũng khác.
Bài học rộng hơn
Câu chuyện này thường bị kể thành hai phe: một bên nói đây là bước tiến, bên kia nói đây là mất gốc. Cả hai cách kể đều bỏ mất phần đáng học nhất.
Phần đáng học là: một thay đổi hạ tầng có thể tạo lợi ích lớn và tổn thất lớn cùng lúc, và hai thứ đó rơi vào hai nhóm người khác nhau.
Lợi ích rơi vào những người sắp học đọc — chủ yếu là người nghèo và người ở nông thôn, số lượng rất lớn.
Tổn thất rơi vào quan hệ của toàn xã hội với quá khứ của chính nó — một tổn thất khó đo và chỉ lộ dần qua thời gian.
Không có câu trả lời đúng chung cho đánh đổi loại này. Nhưng có một điều làm được và lẽ ra nên làm nhiều hơn: đầu tư mạnh vào chuyển tự và số hoá tài liệu cũ ngay từ đầu, để phần tổn thất được bù lại phần nào.
Đây là việc hiện đang được làm — các kho lưu trữ lớn đã và đang được số hoá và chuyển tự — nhưng nó bắt đầu muộn hơn nhiều so với cuộc cải cách.
Điều bạn sẽ gặp khi tới
- Chữ trên các công trình cổ là chữ Ả Rập — và phần lớn người địa phương cũng không đọc được, đây không phải chuyện riêng của khách
- Bảng chữ hiện đại có vài ký tự riêng — đáng học vài phút vì nó giúp đọc tên đường và tên món ăn khá chính xác
- Một chữ cái đặc biệt: có hai chữ i, một có chấm và một không — đây là hai âm khác nhau, không phải lỗi in ấn
- Đọc theo mặt chữ gần như luôn đúng — đây là món quà của cuộc cải cách cho người học tiếng
Câu hỏi thường gặp
Lý do kỹ thuật của việc đổi chữ là gì?
Chữ Ả Rập ghi nguyên âm không đầy đủ, trong khi nguyên âm trong tiếng Thổ mang chức năng ngữ pháp — nên một chuỗi ký tự có thể đọc thành nhiều từ và người đọc phải đoán.
Cải cách đó có thành công không?
Về mục tiêu phổ cập việc đọc thì có — hệ chữ mới ghi một âm một chữ nên thời gian cần để dạy người lớn biết đọc giảm mạnh.
Cái giá lớn nhất là gì?
Toàn bộ văn bản trước 1928 trở nên không đọc được trực tiếp với các thế hệ sau — từ sử liệu tới thư từ gia đình và bia mộ.
Có phải học bảng chữ Thổ trước khi đi không?
Không bắt buộc nhưng rất đáng — chỉ vài phút, và vì tiếng Thổ đọc đúng theo mặt chữ nên bạn sẽ đọc được tên đường, biển hiệu và thực đơn khá chính xác.
