Đây là cảnh quan mà nhiều người tưởng là băng hoặc là muối. Thực ra nó là đá vôi đang được tạo ra ngay trước mắt, và cơ chế thì rất đẹp.
| Vật liệu | đá vôi lắng đọng từ nước khoáng nóng |
|---|---|
| Cơ chế | khoáng chất tách khỏi nước khi nước nguội và mất khí |
| Ngược với | hang động — nơi đá vôi bị hoà tan |
| Trạng thái | vẫn đang hình thành |
Cơ chế: hoà tan rồi lắng lại
Ở mục địa lý của một cụm khác trên trang này đã bàn cơ chế tạo hang động: nước mưa mang tính axit nhẹ hoà tan đá vôi, tạo ra khe, hang và dòng chảy ngầm.
Ở đây, quá trình đó chạy theo chiều ngược lại ở giai đoạn cuối.
Chuỗi sự kiện:
Bước một: hoà tan dưới lòng đất. Nước ngầm đi qua các lớp đá vôi. Ở độ sâu, nước có áp suất cao và chứa nhiều khí các bô níc hoà tan, nên nó hoà tan được rất nhiều khoáng chất từ đá.
Nếu vùng đó có hoạt động địa nhiệt — như đã bàn ở bài về động đất — thì nước còn được nung nóng, và nước nóng hoà tan khoáng mạnh hơn nữa.
Bước hai: nước trồi lên mặt đất. Khi nước lên tới bề mặt, hai thứ thay đổi cùng lúc:
- Áp suất giảm — khí các bô níc thoát ra, giống như mở nắp chai nước có ga
- Nhiệt độ giảm khi nước chảy trên bề mặt
Bước ba: khoáng chất tách ra. Nước mất khí và nguội đi thì không giữ nổi lượng khoáng đã hoà tan, nên khoáng chất kết tủa và lắng đọng lại thành đá.
Nghĩa là toàn bộ khối đá trắng đó từng là đá vôi ở nơi khác, được nước mang tới đây và đặt xuống.
Vì sao thành bậc thang
Đây là phần đẹp nhất về mặt cơ chế.
Sự lắng đọng không diễn ra đều. Nó xảy ra nhanh nhất ở nơi nước chảy qua một gờ và mất khí mạnh nhất — tức là ở mép của một vũng nước.
Khi khoáng lắng ở mép, mép đó cao thêm lên. Mép cao hơn thì giữ được nhiều nước hơn, tạo thành một vũng sâu hơn.
Vũng sâu hơn thì nước chảy tràn qua mép nhiều hơn, lắng đọng nhiều hơn, mép lại cao thêm.
Đây là một vòng phản hồi dương — cùng loại cơ chế đã thấy với các khe nứt trong đá vôi bị nước mở rộng dần.
Kết quả sau thời gian dài: một chuỗi bậc thang tự hình thành, mỗi bậc là một vũng có mép được nước tự xây lên.
Không ai thiết kế hình dạng đó. Nó là hình dạng mà quá trình tự nhiên hội tụ về — và đó là lý do các cảnh quan tương tự ở những nơi khác trên thế giới trông rất giống nhau dù không liên quan gì.
Vì sao nước có màu xanh
Nguyên lý giống với hồ băng đã bàn ở nơi khác trên trang này, nhưng nguồn hạt khác.
Nước trong các vũng chứa các hạt khoáng cực mịn lơ lửng, và nền vũng là đá trắng phản xạ mạnh.
Ánh sáng đi vào, phần đỏ bị nước hấp thụ, phần xanh bị hạt tán xạ và bị nền trắng phản xạ lên — cho ra màu xanh lam sáng đặc trưng.
Đây là lý do màu đậm nhất khi trời nắng và mặt trời cao, và nhạt hẳn khi trời âm u.
Vấn đề bảo tồn
Đây là phần cần nói vì nó ảnh hưởng tới cách bạn tới thăm.
Cảnh quan này rất dễ tổn thương, vì mấy lý do:
- Lớp đá mới lắng còn mềm và bị mài mòn bởi bước chân
- Bất kỳ thứ gì làm bẩn nước — kem chống nắng, dầu, xà phòng — làm hỏng quá trình lắng đọng và làm đá xỉn màu
- Việc lấy nước khoáng nóng cho mục đích khác làm giảm lưu lượng chảy qua bậc, khiến chúng khô và ngừng phát triển
Điểm cuối là vấn đề nghiêm trọng nhất, và nó đã từng xảy ra: khi nước bị chuyển hướng cho các cơ sở lưu trú, một phần cảnh quan chuyển từ trắng sáng sang xám và ngừng lớn.
Vì vậy hiện nay có các quy định:
- Chỉ đi trên các lối được chỉ định, và ở nhiều đoạn phải bỏ giày đi chân trần
- Chỉ được xuống nước ở các vũng được phép
- Nước được điều tiết luân phiên giữa các khu để mỗi phần có thời gian phục hồi
Đây là ví dụ của một bài toán chung: một cảnh quan hình thành trong hàng nghìn năm có thể bị hỏng trong vài thập niên, và việc quản lý nó đòi hỏi hạn chế thật chứ không chỉ biển cảnh báo.
Vài điểm thực tế
- Đi chân trần trên bề mặt gồ ghề — không dễ chịu, và nên biết trước
- Nắng phản xạ từ mặt đá trắng rất mạnh — kính râm và kem chống nắng là cần thiết, nhưng không xuống nước sau khi bôi
- Đi sáng sớm hoặc chiều muộn — vừa tránh đông vừa tránh nắng gắt, và ánh sáng xiên làm nổi cấu trúc bậc
- Có di tích cổ ngay bên cạnh — vùng này có suối nóng nên đã có người tới từ thời cổ đại, và các công trình tắm khoáng từ thời đó vẫn còn
Điểm cuối là mối liên hệ đáng chú ý: cùng một hiện tượng địa chất đã thu hút người tới đây suốt hai nghìn năm — trước là để chữa bệnh, nay là để xem.
Câu hỏi thường gặp
Các bậc đá trắng đó là gì?
Là đá vôi lắng đọng từ nước khoáng nóng — khoáng chất hoà tan dưới lòng đất rồi kết tủa khi nước trồi lên mặt, mất khí và nguội đi.
Vì sao chúng thành hình bậc thang?
Vì lắng đọng nhanh nhất ở mép vũng, làm mép cao thêm, giữ được nhiều nước hơn, chảy tràn nhiều hơn và lại lắng thêm — một vòng phản hồi dương tự tạo ra bậc.
Vì sao phải đi chân trần?
Vì lớp đá mới lắng còn mềm và bị mài mòn bởi giày, và bất kỳ thứ gì làm bẩn nước cũng làm hỏng quá trình lắng đọng.
Điều gì đe doạ cảnh quan này nhất?
Việc lấy nước khoáng nóng cho mục đích khác — khi lưu lượng giảm, các bậc khô, chuyển sang xám và ngừng lớn.
