Đây là một trong những cảnh quan lạ nhất thế giới, và cơ chế tạo ra nó đơn giản tới mức đáng ngạc nhiên.
| Vật liệu | tro núi lửa nén lại thành đá mềm |
|---|---|
| Lớp phủ | đá cứng hơn ở trên |
| Cơ chế | lớp cứng che chở lớp mềm bên dưới khỏi xói mòn |
| Hệ quả thứ hai | đá mềm đủ để đào bằng tay |
Vật liệu: tro núi lửa hoá đá
Vùng này từng có hoạt động núi lửa mạnh. Các đợt phun trào phủ lên đây một lớp tro núi lửa rất dày.
Qua thời gian, tro bị nén lại và kết dính thành đá. Nhưng đây là loại đá rất mềm — mềm tới mức có thể cào bằng dụng cụ tay.
Trên cùng, một số đợt phun trào sau để lại lớp đá cứng hơn nhiều.
Vậy là ta có cấu trúc hai lớp: đá mềm ở dưới, đá cứng ở trên. Toàn bộ cảnh quan kỳ lạ ở đây đến từ cấu trúc đó.
Cơ chế tạo cột đá
Khi mưa và gió bào mòn vùng này, chúng lấy đi lớp đá mềm nhanh hơn nhiều so với lớp cứng.
Ở những chỗ mà lớp cứng đã bị vỡ hoặc mất, phần đá mềm bên dưới bị xói đi nhanh chóng.
Nhưng ở những chỗ còn một mảnh đá cứng nằm trên, mảnh đó che chở phần đá mềm ngay dưới nó như một cái ô. Phần xung quanh bị xói đi, phần được che thì còn lại.
Kết quả sau thời gian dài: một cột đá mềm đứng thẳng, trên đỉnh đội một mảnh đá cứng — hình dạng giống cây nấm.
Và quá trình chưa dừng: cột tiếp tục bị xói ở chân, mảnh đá trên đỉnh cuối cùng sẽ rơi, và khi đó cột mất ô che sẽ bị xói đi nhanh.
Nghĩa là các cột này là hình thái tạm thời trong một quá trình liên tục — chúng đang hình thành và đang biến mất cùng lúc, ở các giai đoạn khác nhau.
Đây là cùng nguyên lý xói mòn chọn lọc đã bàn ở nơi khác trên trang này với các cột đá ở Hy Lạp và với thác nước ở Canada: khi hai vật liệu độ bền khác nhau nằm cạnh nhau, xói mòn tạo ra hình dạng chứ không san phẳng.
Cơ chế thứ hai: nhà trong đá
Cùng đặc điểm — đá mềm — tạo ra hệ quả thứ hai và có lẽ đáng chú ý hơn.
Vì đá mềm đủ để đào bằng dụng cụ tay, người ta khoét nhà ngay vào trong đá thay vì xây từ vật liệu rời.
Điều này có mấy lợi thế lớn ở vùng khí hậu như đã mô tả ở bài về cao nguyên:
- Quán tính nhiệt rất lớn — khối đá quanh phòng giữ nhiệt độ ổn định. Mát vào mùa hè nóng, ấm vào mùa đông lạnh, mà không tốn năng lượng nào
- Không cần vật liệu xây dựng — ở một vùng khô ít gỗ, đây là lợi thế quyết định
- Bền — không có mái để hỏng, không có tường để đổ
- Mở rộng dễ — cần thêm phòng thì đào thêm
Một đặc điểm thú vị của loại đá này: nó mềm khi mới đào nhưng cứng lại khi tiếp xúc với không khí. Nghĩa là dễ tạo hình lúc thi công và bền sau khi xong — gần như là vật liệu xây dựng lý tưởng.
Thành phố dưới lòng đất
Đây là phần gây kinh ngạc nhất. Ở vùng này có các khu vực đào sâu nhiều tầng xuống lòng đất, đủ chỗ cho một số lượng lớn người sinh sống trong thời gian dài.
Chúng gồm không chỉ phòng ở mà cả kho chứa, chuồng gia súc, nơi thờ tự, giếng nước, và hệ thống thông gió.
Hai chi tiết kỹ thuật đáng chú ý:
Hệ thông gió. Các trục thẳng đứng nối lên mặt đất cấp không khí cho các tầng sâu. Đây là điều kiện bắt buộc — không có nó thì không ai sống được quá vài giờ.
Cơ chế hoạt động dựa vào chênh lệch nhiệt độ và áp suất giữa các trục, tạo ra dòng khí lưu thông tự nhiên. Đây là cùng nguyên lý với thông gió ống khói đã bàn ở nơi khác trên trang này.
Cửa đá tròn. Có các phiến đá tròn lớn có thể lăn ra chặn lối đi, và chúng được thiết kế để chỉ mở được từ bên trong.
Chi tiết này cho biết mục đích: đây là nơi trú ẩn. Người ta xuống đó khi có nguy hiểm — và có thể ở đó trong thời gian dài nhờ có nước, kho lương thực và thông gió.
Nghĩa là các công trình này là hạ tầng an ninh của các cộng đồng sống ở một vùng nằm trên tuyến đi lại của nhiều đợt biến động lịch sử.
Hiện nay
Vài điểm thực tế:
- Nhiều nhà trong đá vẫn được dùng, và một số được cải tạo thành nơi lưu trú cho khách
- Một số khu vực bị hạn chế vì lý do an toàn — đá mềm nghĩa là có nguy cơ sạt
- Khinh khí cầu vào sáng sớm là cách nhìn toàn cảnh phổ biến, và lý do bay sáng sớm là gió nhẹ nhất vào lúc đó
- Đi bộ trong các thung lũng cho trải nghiệm gần hơn và ít người hơn
- Chênh lệch nhiệt độ ngày đêm rất lớn như đã nói ở bài về cao nguyên — mang thêm lớp áo kể cả mùa hè
Câu hỏi thường gặp
Các cột đá hình nấm hình thành thế nào?
Một mảnh đá cứng trên đỉnh che chở phần đá mềm ngay dưới nó khỏi xói mòn như một cái ô, trong khi phần xung quanh bị xói đi.
Vì sao người ta khoét nhà vào đá thay vì xây?
Vì đá đủ mềm để đào bằng tay, và nhà trong đá có quán tính nhiệt lớn nên mát mùa hè ấm mùa đông mà không tốn năng lượng — quan trọng ở vùng khô ít gỗ.
Thành phố dưới lòng đất dùng để làm gì?
Làm nơi trú ẩn. Các cửa đá tròn được thiết kế chỉ mở được từ bên trong, và có giếng nước, kho lương thực cùng hệ thông gió để ở được lâu.
