Ở miền trung Thổ Nhĩ Kỳ có những thành phố đào sâu xuống lòng đất nhiều tầng, đủ chỗ cho hàng nghìn người sống trong nhiều tuần liền, kèm cả chuồng gia súc, kho lương và nơi thờ tự.
Câu hỏi mà ai cũng hỏi là "đào thế nào". Nhưng đó không phải câu hỏi khó nhất.
Câu hỏi khó nhất là: hàng nghìn người ở dưới đó thì thở bằng gì.
| Chức năng | nơi trú ẩn tạm thời, không phải nơi ở thường xuyên |
|---|---|
| Vấn đề số 1 | không khí — thông gió cho nhiều tầng sâu |
| Vấn đề số 2 | nước — giếng phải nằm bên trong |
| Vấn đề số 3 | đóng cửa từ bên trong |
Vì sao thông gió là bài toán chết người
Một không gian kín có nhiều người và có lửa sẽ gặp hai vấn đề cùng lúc:
Ô xy giảm — người thở và lửa cháy đều tiêu thụ ô xy.
Khí thải tích tụ — khí các bô níc từ hơi thở, và khói cùng khí độc từ đèn dầu và bếp nấu.
Vấn đề thứ hai nguy hiểm hơn thứ nhất, và nó không có triệu chứng rõ ràng cho tới khi quá muộn.
Với một không gian nhiều tầng sâu, tình hình còn xấu hơn: khí các bô níc nặng hơn không khí nên nó chìm xuống và đọng ở tầng thấp nhất.
Nghĩa là tầng sâu nhất — nơi an toàn nhất về mặt quân sự — lại là nơi nguy hiểm nhất về mặt không khí.
Lời giải: giếng thông thẳng đứng
Hệ thống này dựa vào các giếng đứng đào xuyên qua tất cả các tầng, thông từ mặt đất xuống tận đáy.
Cơ chế vật lý làm nó hoạt động là hiệu ứng ống khói:
Không khí trong lòng đất có nhiệt độ ổn định quanh năm, còn không khí ngoài trời thì thay đổi theo mùa và theo giờ. Chênh lệch nhiệt độ giữa hai đầu giếng tạo ra một dòng đối lưu tự nhiên.
Không khí đi lên hoặc đi xuống trong giếng tuỳ hướng chênh lệch, và dòng chảy đó kéo không khí luân chuyển qua các tầng.
Điểm quan trọng: hệ thống này chạy hoàn toàn không cần năng lượng. Nó chỉ cần chênh lệch nhiệt độ, và chênh lệch đó luôn có.
Chi tiết thiết kế đáng nể: các đường hầm ngang được nối vào giếng ở nhiều cao độ, để dòng khí quét qua chứ không chỉ chạy dọc giếng.
Và số lượng giếng rất nhiều — không phải một hai cái mà hàng chục. Đây là dấu hiệu rõ nhất cho thấy họ hiểu vấn đề: họ đã đầu tư nhiều công sức nhất vào đúng chỗ khó nhất.
Giếng nước phải nằm bên trong
Vấn đề thứ hai cũng có lời giải thông minh.
Một nơi trú ẩn chống vây hãm mà phải ra ngoài lấy nước thì vô dụng — cùng logic đã nói ở mục khác về bể chứa ngầm của thành phố lớn.
Nên các thành phố ngầm này có giếng nước đào từ bên trong xuống tới mạch nước.
Và có một chi tiết phòng thủ tinh tế: một số giếng không thông lên mặt đất, hoặc phần thông lên bị che kín.
Lý do: nếu giếng thông lên trên thì kẻ vây có thể đầu độc nguồn nước. Giếng chỉ mở từ bên trong thì không.
Đây là mức độ tính toán cho thấy các công trình này được thiết kế bởi người đã nghĩ qua kịch bản tấn công, không phải đào theo nhu cầu tức thời.
Cửa đá tròn
Chi tiết nổi tiếng nhất là các phiến đá tròn lớn đặt trong hốc tường, lăn ra để chặn hành lang.
Điểm thiết kế đáng chú ý: chúng chỉ đẩy được từ bên trong. Hốc đặt đá và cách bố trí hành lang làm người ở phía ngoài không có chỗ đứng và không có điểm tì để đẩy ngược.
Nhiều phiến còn có một lỗ ở giữa, cho phép quan sát hoặc thọc giáo ra ngoài mà không cần mở cửa.
Và các cửa này đặt ở nhiều tầng, nên mất một tầng không có nghĩa là mất cả thành phố — phòng thủ theo lớp, cùng nguyên tắc mà công sự hiện đại vẫn dùng.
Một điều chỉnh lại nhận thức
Cần nói rõ một điểm hay bị kể sai: đây là nơi trú ẩn tạm thời, không phải nơi ở thường xuyên.
Không ai sống dưới đó cả đời. Người ta sống trên mặt đất, và xuống dưới khi có nguy hiểm — quân đội đi qua, cướp bóc, xung đột.
Điều này làm câu chuyện hợp lý hơn nhiều, và nó cũng giải thích quy mô kho lương: đủ cho vài tuần tới vài tháng, không đủ cho nhiều năm.
Nếu tới thăm
- Không gian rất hẹp và trần thấp — người sợ không gian kín nên cân nhắc kỹ
- Có nhiều đoạn phải cúi người đi, một số đoạn khá dài
- Nhiệt độ dưới đó mát quanh năm — mang thêm áo kể cả mùa hè
- Đi theo tuyến có biển chỉ dẫn, đừng tách đoàn
- Giày bám tốt — bậc đá mòn và trơn
Câu hỏi thường gặp
Bài toán khó nhất của thành phố ngầm là gì?
Thông gió. Khí các bô níc nặng hơn không khí nên nó đọng ở tầng sâu nhất — chính là nơi an toàn nhất về mặt quân sự.
Hệ thống thông gió hoạt động thế nào?
Bằng các giếng đứng xuyên qua mọi tầng. Chênh lệch nhiệt độ giữa lòng đất ổn định và không khí ngoài trời tạo dòng đối lưu tự nhiên, chạy hoàn toàn không cần năng lượng.
Vì sao một số giếng nước không thông lên mặt đất?
Để kẻ vây không đầu độc được nguồn nước. Giếng chỉ mở từ bên trong thì an toàn.
Có người sống hẳn dưới đó không?
Không. Đây là nơi trú ẩn tạm thời — người ta sống trên mặt đất và xuống dưới khi có nguy hiểm, với kho lương đủ vài tuần tới vài tháng.
