Ngoài lịch mặt trời và lịch mặt trăng đang dùng, ở Anatolia còn có một hệ lịch dân gian cổ hơn, và nó chia năm theo một cách khác hẳn: không phải bốn mùa mà hai nửa.
| Cách chia | hai nửa năm, không phải bốn mùa |
|---|---|
| Mốc mở nửa hè | đầu tháng 5 |
| Mốc mở nửa đông | đầu tháng 11 |
| Cơ sở | nhu cầu của chăn nuôi và nông nghiệp, không phải thiên văn |
Hai mốc, không phải bốn
Hệ lịch này đặt hai cái mốc cách nhau khoảng sáu tháng:
Mốc đầu tháng 5 mở ra nửa mùa hè — kéo dài khoảng một trăm tám mươi ngày.
Mốc đầu tháng 11 mở ra nửa mùa đông — kéo dài phần còn lại.
Chú ý: hai mốc này không trùng với các mốc thiên văn như ngày dài nhất, ngày ngắn nhất hay hai ngày bằng nhau. Chúng nằm ở giữa các mốc đó.
Đây không phải sai sót. Nó là một lựa chọn khác về thứ cần đánh dấu.
Vì sao đánh dấu ở đó chứ không ở mốc thiên văn
Đây là phần đáng hiểu nhất, và nó rất thực dụng.
Với người chăn nuôi và người làm ruộng, ngày dài nhất trong năm không có ý nghĩa hành động gì. Không có việc gì phải làm vào ngày đó.
Cái có ý nghĩa hành động là ngày mà thời tiết đủ ổn định để làm một việc cụ thể:
- Đầu tháng 5: đã hết nguy cơ sương giá muộn ở phần lớn vùng, cỏ đã lên đủ, có thể lùa gia súc lên đồng cỏ cao
- Đầu tháng 11: sắp có sương giá, cỏ hết, phải lùa gia súc xuống và chuyển sang nuôi bằng thức ăn dự trữ
Hai ngày này là hai quyết định lớn nhất trong năm của một hộ chăn nuôi. Đánh dấu chúng thì lịch có ích; đánh dấu ngày dài nhất thì không.
Đây là một nguyên tắc đáng ghi nhớ vượt xa chuyện lịch: một hệ đo lường tốt là hệ đo cái mà người dùng phải ra quyết định về nó, không nhất thiết là cái chính xác nhất về mặt vật lý.
Cùng lý do đó, hệ lịch này còn đếm ngày theo số thứ tự trong nửa năm — "ngày thứ bốn mươi của nửa hè" — thay vì theo tháng. Cách đếm này tiện cho việc canh thời điểm gieo trồng, vì nó cho khoảng cách trực tiếp từ mốc.
Đêm hội ở mốc đầu tháng 5
Mốc mở nửa mùa hè đi kèm một lễ hội dân gian, và nó rất đáng biết vì các tập tục của nó đọc được như một danh sách điều ước:
- Viết hoặc vẽ điều mong muốn rồi đặt dưới một cây hoa hồng
- Buộc dải vải lên cành cây
- Nhảy qua đống lửa nhỏ — tập tục có mặt ở rất nhiều nền văn hoá quanh vùng
- Thả điều ước xuống nước chảy
- Dọn dẹp nhà cửa trước ngày đó
Điểm chung của các tập tục này: chúng đều là hành động đánh dấu sự bắt đầu — dọn sạch cái cũ, đặt ra mong muốn cho chu kỳ mới.
Đây là mẫu hình lặp lại ở lễ đón chu kỳ mới trong gần như mọi nền văn hoá, và sự giống nhau đó không phải vay mượn — nó đến từ việc cùng một nhu cầu tâm lý gặp cùng một loại mốc thời gian.
Vì sao hệ lịch này vẫn còn
Nó không còn được dùng để tính ngày trong đời sống đô thị, nhưng nó vẫn sống trong ba chỗ:
Trong nông nghiệp — nhiều người làm nông vẫn tính thời vụ theo cách đếm ngày từ mốc, vì nó gắn với thực tế đồng ruộng hơn là ngày dương lịch.
Trong thành ngữ và cách nói — có nhiều câu nói dân gian dự báo thời tiết dựa trên hệ đếm này.
Trong các lễ hội địa phương — vẫn được tổ chức, đặc biệt ở nông thôn và các thị trấn nhỏ.
Cần nói cân bằng: các mốc này chỉ đúng ở mức trung bình, và như đã nói ở mục địa lý, Thổ Nhĩ Kỳ có nhiều vùng khí hậu rất khác nhau. Mốc đầu tháng 5 hợp với cao nguyên miền trung hơn là với vùng ven biển phía nam.
Nghĩa là nó là một lịch của một vùng cụ thể được dùng rộng hơn vùng đó — hạn chế mà mọi hệ lịch dân gian đều có.
Nếu bạn ở đây vào dịp đó
- Các thị trấn nhỏ tổ chức nhiều hơn thành phố lớn
- Đây là thời điểm đẹp để đi — cuối xuân, cỏ xanh, chưa nóng
- Nếu thấy cây buộc đầy dải vải, đừng gỡ — đó là điều ước của người khác
- Tham gia được — các tập tục này không giới hạn ai, và người địa phương thường vui khi khách tham gia
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lịch dân gian chỉ chia năm thành hai nửa?
Vì hai mốc đó tương ứng với hai quyết định lớn nhất của hộ chăn nuôi — lùa gia súc lên đồng cỏ cao và lùa xuống chuyển sang thức ăn dự trữ.
Vì sao không lấy mốc thiên văn?
Vì ngày dài nhất trong năm không có ý nghĩa hành động gì với người làm nông. Một hệ đo tốt là hệ đo cái mà người dùng phải ra quyết định về nó.
Lễ hội ở mốc đầu tháng 5 có gì?
Viết điều ước đặt dưới cây hoa hồng, buộc dải vải lên cành, nhảy qua đống lửa nhỏ, thả điều ước xuống nước chảy và dọn dẹp nhà cửa trước ngày đó.
Hệ lịch này có còn được dùng không?
Còn, trong tính thời vụ nông nghiệp, trong các thành ngữ dự báo thời tiết, và trong các lễ hội địa phương ở nông thôn và thị trấn nhỏ.
