Nếu bạn thuê một căn hộ trong toà nhà cũ ở Thổ Nhĩ Kỳ, có thể bạn sẽ gặp một người sống ngay trong toà nhà đó và lo mọi việc chung. Đây là một nghề rất đặc trưng, và nó đang ít dần.
| Vai trò | lo việc chung của cả toà nhà |
|---|---|
| Chỗ ở | thường một căn ở tầng hầm hoặc tầng trệt của chính toà nhà |
| Trả lương | từ khoản phí chung các hộ đóng hàng tháng |
| Xu hướng | giảm dần ở các toà mới |
Người đó làm gì
Danh sách công việc điển hình rộng hơn nhiều so với "bảo vệ":
- Dọn cầu thang và khu vực chung
- Đổ rác — ở nhiều toà, họ lên từng tầng lấy rác
- Vận hành và canh lò sưởi chung vào mùa đông
- Mua bánh mì buổi sáng cho các hộ đăng ký
- Nhận thư và hàng khi chủ nhà vắng
- Sửa vặt — thay bóng đèn, thông tắc, gọi thợ
- Trông chừng người lạ ra vào
Điểm đáng chú ý là vai trò này gộp nhiều dịch vụ rất khác nhau vào một người — vệ sinh, kỹ thuật, hậu cần, an ninh.
Vì sao mô hình đó từng rất hợp lý
Cơ chế kinh tế của nó khá thông minh, và nó phụ thuộc vào ba điều kiện của thời kỳ đó.
Điều kiện một: chỗ ở là một phần thù lao. Toà nhà cấp một căn ở tầng hầm. Với một người mới từ nông thôn ra thành phố, chỗ ở ổn định ở trung tâm có giá trị rất lớn — lớn hơn phần tiền mặt.
Điều này làm chi phí tiền mặt cho các hộ thấp, trong khi giá trị nhận được của người làm lại cao. Một trao đổi hiệu quả cho cả hai bên.
Điều kiện hai: các dịch vụ đó khó mua lẻ. Thời chưa có dịch vụ giao hàng, chưa có công ty vệ sinh theo giờ, chưa có thợ gọi qua ứng dụng, thì gộp mọi việc vào một người sống tại chỗ là cách rẻ nhất.
Điều kiện ba: lò sưởi chung cần người canh. Hệ sưởi tập trung bằng than hoặc dầu cho cả toà nhà phải có người vận hành hàng ngày vào mùa lạnh. Riêng việc này đã đủ để cần một người thường trực.
Vì sao ba điều kiện đó mất đi
Đây là phần đáng học, vì nó là một ví dụ sạch về việc một nghề biến mất không phải do ai quyết định mà do các điều kiện nền thay đổi.
Điều kiện ba mất trước. Các toà nhà mới chuyển sang lò sưởi riêng từng căn, dùng khí đốt. Mỗi hộ tự bật tắt, tự trả theo mức dùng của mình.
Đây là thay đổi rất được ưa chuộng vì nó công bằng hơn — trước đó mọi hộ chia đều tiền sưởi bất kể dùng nhiều hay ít. Nhưng hệ quả phụ là không còn ai cần canh lò.
Điều kiện hai mất tiếp. Giao hàng, ứng dụng gọi thợ, công ty vệ sinh theo hợp đồng — mọi dịch vụ trong danh sách trên đều mua lẻ được, và thường rẻ hơn khi tính theo nhu cầu thật.
Điều kiện một mất sau cùng và mất mạnh nhất. Giá bất động sản ở trung tâm tăng cao tới mức một căn hộ tầng hầm trở nên quá đắt để dùng làm thù lao. Chủ sở hữu tính ra rằng cho thuê hoặc bán căn đó có lợi hơn nhiều.
Ba điều kiện mất đi thì mô hình mất theo. Các toà nhà mới thường thay bằng hợp đồng với công ty quản lý: vệ sinh theo lịch, bảo vệ theo ca, kỹ thuật gọi khi cần.
Được và mất
Mô hình mới hiệu quả hơn về chi phí và rõ ràng hơn về trách nhiệm. Đây là tiến bộ thật.
Nhưng có một thứ mất đi mà chi phí không đo được: một người biết mọi hộ trong toà nhà.
Người đó biết ai đi vắng, biết cụ già ở tầng ba mấy hôm nay không xuống, biết đứa trẻ nào của nhà nào. Đó là một mạng lưới quan sát và giúp đỡ không chính thức mà hợp đồng dịch vụ không tạo ra được.
Cần nói cân bằng: mô hình cũ cũng có mặt tối. Điều kiện lao động thường không rõ ràng — giờ làm không giới hạn, ranh giới giữa công việc và đời sống riêng gần như không có, và vị thế phụ thuộc vào chỗ ở làm người làm khó thương lượng.
Nên đây không phải câu chuyện "ngày xưa tốt hơn". Đó là một đánh đổi giữa quan hệ cá nhân và quan hệ hợp đồng, và mỗi phía được một thứ, mất một thứ.
Nếu bạn thuê nhà ở đây
- Hỏi rõ khoản phí chung hàng tháng và nó bao gồm những gì — đây là chi phí thật, tách khỏi tiền thuê
- Hỏi hệ sưởi là chung hay riêng — chung thì tiền chia đều bất kể bạn dùng bao nhiêu
- Nếu toà nhà có người coi, hỏi các dịch vụ nào có sẵn — nhiều thứ tiện mà bạn không biết là có
- Tiền thưởng dịp lễ là thông lệ ở các toà còn giữ mô hình này
Câu hỏi thường gặp
Người coi toà nhà làm những việc gì?
Dọn khu vực chung, đổ rác từng tầng, canh lò sưởi chung mùa đông, mua bánh mì buổi sáng, nhận thư hàng, sửa vặt và trông chừng người ra vào.
Vì sao nghề này đang biến mất?
Vì ba điều kiện nền đã mất: toà nhà mới dùng lò sưởi riêng từng căn nên không cần người canh, mọi dịch vụ đều mua lẻ được, và căn hộ dùng làm thù lao nay quá đắt để cấp không.
Mô hình mới có tốt hơn không?
Rẻ hơn và rõ trách nhiệm hơn, nhưng mất đi một mạng lưới quan sát và giúp đỡ không chính thức trong toà nhà. Mô hình cũ thì lại có vấn đề về điều kiện lao động không rõ ràng.
Thuê nhà nên hỏi gì về khoản phí chung?
Hỏi mức phí hàng tháng, nó bao gồm dịch vụ gì, và hệ sưởi là chung hay riêng — sưởi chung nghĩa là tiền chia đều bất kể bạn dùng nhiều hay ít.
