Đây là thứ mà khách nước ngoài ít dùng nhất trong khi nó lại là phương tiện hàng ngày của rất nhiều người địa phương — và nó là một mô hình vận tải đáng học về mặt kinh tế.
| Tuyến | cố định, ghi trên kính trước |
|---|---|
| Giờ chạy | không cố định — chạy khi đủ khách |
| Điểm dừng | linh hoạt, vẫy là dừng nếu được phép |
| Trả tiền | chuyền tay lên tài xế, có trả lại |
Bài toán mà taxi và xe buýt đều không giải được
Hãy nhìn hai thái cực:
Taxi: đi bất cứ đâu, bất cứ lúc nào, nhưng một chuyến chỉ chở một nhóm — nên giá trên đầu người cao.
Xe buýt: giá trên đầu người rất thấp vì chở nhiều, nhưng cần tuyến cố định và biểu đồ giờ cố định. Biểu đồ giờ chỉ hiệu quả khi lưu lượng khách đủ lớn và đủ đều — nếu không thì xe chạy gần rỗng, tốn kém.
Khoảng trống nằm ở giữa: các tuyến có nhu cầu thật nhưng không đủ đều để đặt biểu đồ giờ — các khu dân cư ngoại vi, các tuyến ngang không đi qua trung tâm, các quãng ngắn nối tới bến chính.
Trên các tuyến đó, xe buýt theo giờ thì lỗ, mà taxi thì đắt.
Lời giải: bỏ biểu đồ giờ, giữ tuyến
Cơ chế rất gọn: giữ tuyến cố định nhưng thay biểu đồ giờ bằng điều kiện "đủ khách".
Xe đỗ ở đầu bến, khách lên dần. Khi gần đầy thì xe chạy. Không có giờ khởi hành công bố.
Hệ quả kinh tế rất đẹp:
- Xe gần như không bao giờ chạy rỗng — chi phí trên đầu khách luôn ở mức chấp nhận được
- Tần suất tự điều chỉnh theo nhu cầu — giờ cao điểm thì xe đầy nhanh nên chạy dày; giờ vắng thì thưa. Không ai phải lập kế hoạch
- Chi phí vận hành thấp vì xe nhỏ, không cần hạ tầng bến lớn
Đánh đổi: bạn không biết chính xác khi nào xe chạy. Vào giờ vắng có thể phải chờ.
Đây là một cơ chế tự điều tiết — nó thay việc lập kế hoạch tập trung bằng một quy tắc đơn giản tại chỗ, và trong điều kiện nhu cầu không đoán trước được thì quy tắc đơn giản thường thắng kế hoạch.
Cách dùng trong thực tế
Nhận biết: xe nhỏ hoặc trung bình, thường màu vàng hoặc màu riêng của từng thành phố, có bảng ghi tuyến ở kính trước — ghi điểm đầu và điểm cuối.
Lên xe: ở đầu bến thì lên và ngồi chờ. Dọc đường thì đứng ở điểm dừng và vẫy tay khi thấy xe đúng tuyến.
Trả tiền: đây là phần thú vị nhất. Bạn đưa tiền cho người ngồi trước, họ chuyền tiếp, cho tới tài xế. Tiền thối được chuyền ngược lại y như vậy.
Nói số người nếu đi nhiều: hệ thống này chạy hoàn toàn bằng sự trung thực của hành khách, và nó chạy tốt.
Xuống xe: nói to một câu báo là có người xuống khi gần tới nơi. Nếu chưa quen tiếng, nói tên nơi muốn xuống cũng được — hành khách khác thường sẽ giúp báo hộ.
Chỗ ngồi: ghế cạnh tài xế thường được coi là chỗ của người sẽ giúp chuyền tiền và mở cửa. Ngồi đó thì nên sẵn sàng làm việc đó.
Vì sao đáng thử
Ngoài chuyện rẻ, có hai lý do:
Nó đưa bạn tới nơi mà tuyến du lịch không tới — các khu dân cư, các chợ địa phương, các thị trấn nhỏ quanh thành phố.
Nó cho thấy một cơ chế hợp tác thực tế — mười lăm người lạ chuyền tiền cho nhau và chuyền lại tiền thối, không ai kiểm tra ai. Đây là một quan sát xã hội đáng giá hơn nhiều bảo tàng.
Lưu ý
- Chuẩn bị tiền mặt mệnh giá nhỏ — đưa tờ lớn làm cả xe phải thối tiền
- Một số thành phố đã chuyển sang thẻ điện tử cho loại xe này; hỏi trước
- Không có thông báo trạm bằng loa — nên biết trước điểm xuống hoặc theo dõi bản đồ trên điện thoại
- Giờ khuya thì thưa hẳn — về muộn nên tính phương án khác
- Xe có thể khá chật vào giờ cao điểm — đó là bản chất của mô hình
Câu hỏi thường gặp
Loại xe này khác xe buýt ở chỗ nào?
Tuyến vẫn cố định nhưng không có biểu đồ giờ — xe chạy khi đủ khách. Nhờ vậy nó gần như không chạy rỗng và tần suất tự điều chỉnh theo nhu cầu.
Trả tiền thế nào khi ngồi xa tài xế?
Đưa tiền cho người ngồi trước và họ chuyền tiếp lên tài xế; tiền thối được chuyền ngược lại theo đúng đường đó.
Làm sao để xuống đúng chỗ?
Nói to báo khi gần tới nơi, hoặc nói tên địa điểm — hành khách khác thường sẽ báo hộ. Nên theo dõi bản đồ vì không có thông báo trạm.
Nhược điểm lớn nhất là gì?
Bạn không biết chính xác khi nào xe khởi hành, nên vào giờ vắng có thể phải chờ, và về khuya thì rất thưa.
